Według Światowej Organizacji Zdrowia problem nadciśnienia tętniczego dotyka 1 na 3 osoby dorosłe na całym świecie. Niekontrolowana choroba może prowadzić do zawału mięśnia sercowego, niewydolności serca lub udaru mózgu. Dlatego w ostatnim czasie mocno podkreśla się znaczenie niefarmakologicznego leczenia nadciśnienia tętniczego, czego podstawą jest dieta bogata w potas. Zobacz, dlaczego ten składnik mineralny ma tak duże znaczenia dla regulacji ciśnienia.
Jakie jest znaczenie fizjologiczne potasu w organizmie?
Potas jest składnikiem mineralnym, który bierze udział w wielu procesach biochemicznych, w tym w aktywności enzymów oraz w syntezie białek ustrojowych. Jego obecność jest niezbędna do prawidłowego funkcjonowania gospodarki wodno-elektrolitowej oraz utrzymania równowagi kwasowo-zasadowej w organizmie1.
Jako główny kation wewnątrzkomórkowy ustroju odgrywa ważną rolę w wytwarzaniu i przewodzeniu sygnałów nerwowych. Jego transport do wnętrza komórek, równocześnie z wypompowywaniem sodu na zewnątrz, odbywa się dzięki mechanizmowi pompy sodowo-potasowej, która wykorzystuje energię z ATP do przemieszczania jonów wbrew ich naturalnym gradientom stężeń. Dzięki temu procesowi możliwe jest utrzymanie stabilnego potencjał spoczynkowego komórek oraz prawidłowej równowagi pracy i napięcia mięśni w tym mięśnia sercowego2.
Czy potas obniża ciśnienie krwi?
Prawidłowe stężenie potasu w organizmie ma wyraźny efekt ochronny dla układu sercowo-naczyniowego. Już w latach 20. XX wieku badania wskazywały, że zwiększenie podaży potasu może obniżyć ciśnienie tętnicze. Późniejsze obserwacje potwierdziły, że suplementacja tego składnika mineralnego obniża ciśnienie krwi zarówno u osób z nadciśnieniem, jak i u osób ze stwierdzonym ciśnieniem prawidłowym. Metaanalizy wielu badań klinicznych wykazały, że przyjmowanie potasu w dawkach 60-120 mmol dziennie może zmniejszyć ciśnienie skurczowe o około 6-7 mm Hg i rozkurczowe o około 3-4 mm Hg. Efekt ten jest silniejszy u pacjentów z nadciśnieniem niż u osób zdrowych2.
Mechanizm działania potasu w regulacji ciśnienia krwi wiąże się m.in. z jego:2
- działaniem natriuretycznym, podczas którego dochodzi do zwiększonego wydalania sodu (natriureza) i wody z moczem przez nerki;
- regulacją pracy układu współczulnego, który należy do podstawowych mechanizmów krótkookresowej regulacji ciśnienia tętniczego;
- zmniejszeniem aktywności hormonalnego układu renina-angiotensyna-aldosteron (RAA), który odpowiada za regulację ciśnienia krwi oraz gospodarkę wodno-elektrolitową.
Co ma wspólnego potas z sodem i regulacją ciśnienia krwi?
Dla utrzymania ciśnienia krwi pod kontrolą ważna jest równowaga między potasem a sodem. Nieprawidłowy stosunek tych pierwiastków związany z nadmiarem sodu i niedoborem potasu może zwiększać napięcie w układzie nerwowym, co w efekcie podnosi opór naczyń krwionośnych i sprzyja rozwojowi nadciśnienia tętniczego. Utrzymanie właściwej proporcji poprzez odpowiednią podaż potasu wykazuje też działanie ochronne dla serca i naczyń krwionośnych2.
Niestety dieta bogata w produkty wysokoprzetworzone, zwykle zawierające dużo sodu przy jednoczesnym niedoborze potasu, zaburza naturalną proporcję tych pierwiastków. Epidemiologiczne obserwacje pokazują, że nadciśnienie jest rzadsze w społecznościach spożywających naturalne produkty ubogie w sód, natomiast w krajach uprzemysłowionych, gdzie spożycie sodu jest wysokie, nadciśnienie dotyka nawet 40% populacji2.
Trzeba też mieć na uwadze, że organizm ma ograniczoną zdolność zatrzymywania potasu w nerkach. Dlatego niedostateczna podaż potasu w diecie może prowadzić do wzrostu ryzyka nadciśnienia tętniczego2.
Kiedy organizm ma za mało potasu?
Prawidłowy poziom potasu we krwi mieści się w zakresie 3,8-5,5 mmol/l1. Choć jego stężenie w surowicy stanowi mniej niż 2% całkowitych zasobów organizmu, spadek jest wskaźnikiem ogólnego niedoboru tego pierwiastka. Nawet utrata niewielkiej części potasu z przestrzeni zewnątrzkomórkowej może znacząco zaburzyć równowagę elektrolitową2, a jednym z głównych objawów jego niedoboru (hipokalemii) jest nadciśnienie1.
Niedobór potasu u ludzi zdrowych zazwyczaj nie ma związku z tłem żywieniowym. Czasami jednak obecność chorób przewlekłych lub innych zaburzeń może sprawić, że podaż tego składnika w diecie będzie niewystarczająca1. Najczęstsze przyczyny hipokalemii dotyczą:
- przemieszczania się potasu do komórek – przyspieszone w stanach zwiększonej proliferacji komórkowej, np. w niektórych białaczkach lub przy leczeniu niedokrwistości związanej z niedoborem witaminy B12;
- nadmiernej utraty przez przewód pokarmowy, np. w przypadku wymiotów, biegunek, przetok lub stosowania środków przeczyszczających;
- utraty przez skórę, np. przy nadmiernym poceniu się, oparzeniach lub dużych ranach;
- zwiększonego wydalania przez nerki – obserwowane m.in. przy niewydolności serca, chorobach nerek, nadciśnieniu naczyniowo-nerkowym oraz przy niedoborze magnezu.
Kiedy trzeba uzupełniać potas?
Uzupełnianie niedoboru potasu bywa konieczne u pacjentów z nadciśnieniem tętniczym, którzy stosują leki moczopędne, a chcą obniżyć ciśnienie krwi. Stosowanie diuretyków może prowadzić do wystąpienia działań niepożądanych, do których najczęściej zaliczają się nadmierne utarty potasu prowadzące do zaburzeń rytmu serca3. Poza tym suplementacja może być szczególnie skuteczna u osób z genetycznym obciążeniem nadciśnieniem, zwłaszcza w przypadku predyspozycji ze strony matki2.
Nie wolno bagatelizować spadku poziomu potasu w organizmie, bo nawet niewielki niedobór może zaburzać pracę układu sercowo-naczyniowego i prawidłowe funkcjonowanie całego organizmu.
Najczęściej zadawane pytania
1. Jakie są objawy niedoboru potasu?
Objawy zbyt małej ilości potasu zależą od czasu trwania oraz stopnia nasilenia niedoboru. Do podstawowych należą: osłabienie siły mięśni szkieletowych i gładkich (zaparcia, niedrożność porażenna jelit), zaburzenia funkcjonowania nerek oraz pracy mięśnia sercowego1,2.
2. Dlaczego mam niedobór magnezu i potasu?
Niedobór potasu często współistnieje z nadmierną utratą magnezu. Może do tego dochodzić, np. podczas dużego wysiłku fizycznego lub narażenia na upały oraz w innych sytuacjach, gdy organizm traci dużo wody, np. przy przewlekłych biegunkach1. Zwróć również uwagę na spożycie potasu w diecie.
Bibliografia:
1. Wnęk D., Potas – rola w organizmie, wpływ na zdrowie, Medycyna praktyczna dla pacjentów, 2024, witryna internetowa: https://www.mp.pl/pacjent/dieta/zasady/73851,potas-rola-w-organizmie-wplyw-na-zdrowie (dostęp: 28.03.2026).
2. Krasińska B. i in., Potas a nadciśnienie tętnicze – patofizjologia, implikacje terapeutyczne, Nadciśnienie Tętnicze 2013, vol. 17, no 5: 393-404.
3. Januszewicz A., Rola potasu w niefarmakologicznym leczeniu nadciśnienia tętniczego, Medycyna praktyczna dla lekarzy, 2001, witryn internetowa: https://www.mp.pl/artykuly/10273,rola-potasu-w-niefarmakologicznym-leczeniu-nadcisnienia-tetniczego (dostęp: 28.03.2026).
